अगस्ट १५: ३५ वर्षपछि कोरियाले देश फिर्ता पाएको दिन

सुरुमा

कोरियामा बस्दै जाँदा सबैभन्दा पहिले थाहा हुने कुरा हो, अगस्ट १५ बिदाको दिन हो भन्ने। पात्रोमा यो दिन रातो रङमा हुन्छ, र त्यस दिन बिहान सरकारी कार्यालय र अपार्टमेन्टहरूमा कोरियाको राष्ट्रिय झन्डा (태극기, तेगुकगी) फहराइन्छ। बिदा हो भन्ने त थाहा हुन्छ, तर यो के दिन हो भन्ने थाहै नपाई बित्न सक्छ।

अगस्ट १५ ग्वाङबोकजोल (광복절) हो। 'ग्वाङबोक' को अर्थ हो उज्यालो फिर्ता पाउनु। यो कोरिया जापानको शासनबाट मुक्त भई आफ्नो देश फिर्ता पाएको दिन हो।¹

सन् १९१० मा कोरियाले देश गुमायो

सन् १९१० अगस्ट २९ मा जापानले देहान जेगुक (대한제국) लाई जबरजस्ती आफूमा गाभ्यो।² देहान जेगुक त्यतिबेला कोरियाको देशको नाम थियो। यो दिनदेखि सन् १९४५ सम्मका ३५ वर्ष कोरियालीहरूले आफ्नो देश आफैँ चलाउन पाएनन्। यो कालखण्डलाई इलजे गाङजोमगी (일제강점기), अर्थात् जापानी कब्जाको कालखण्ड भनिन्छ।

त्योभन्दा अघि पनि देश जोगाउन खोज्ने मानिसहरू थिए। आन चाङ-होले (안창호) सन् १९०८ सेप्टेम्बरमा प्योङयाङमा तेसोङ विद्यालय (대성학교) खोले। देश जोगाउने मानिस तयार पारौं भन्ने उद्देश्यको विद्यालय थियो, तर सन् १९१२ मा जापानद्वारा बन्द गरियो।³ सन् १९०९ अक्टोबर २६ मा आन जुङ-गुनले (안중근) चीनको हार्बिन स्टेसनमा जापानी राजनीतिज्ञ इटो हिरोबुमीलाई गोली हाने। पक्राउ परेका आन जुङ-गुनले लुसुन जेलमा कोरिया, चीन र जापान शान्तिपूर्वक बस्नुपर्छ भन्ने लेख लेख्न सुरु गरे। पाँच भागमा लेख्ने सोच थियो, तर दुई भागसम्म लेखेकै अवस्थामा सन् १९१० मार्च २६ मा उनको मृत्युदण्ड कार्यान्वयन भयो।⁴

विद्यालयबाट कोरियाली भाषा हरायो, नाम बदलियो

आन जुङ-गुनको मृत्युको पाँच महिनापछि कब्जाको कालखण्ड सुरु भयो। सन् १९३० को दशकको उत्तरार्धदेखि त मानिसहरूको जीवन नै बदलियो। सन् १९३८ मा विद्यालयको नियम बदलिएपछि कोरियाली भाषा अनिवार्य रूपमा पढ्नैपर्ने विषय रहेन, र कक्षाको समय पनि निकै घट्यो। विद्यालयमा कोरियाली भाषा बोल्न पनि प्रतिबन्ध लगाइयो।⁵

सन् १९४० फेब्रुअरी ११ देखि कोरियालीहरूले आफ्नो नाम जापानी शैलीमा बदलेर दर्ता गराउनुपर्ने भयो। नबदल्नेहरूलाई छोराछोरी विद्यालय पठाउन गाह्रो हुन्थ्यो, र खाद्यान्न वितरण पनि पाइँदैनथ्यो।⁶ नाम जोगाउन चाहनेले छोराछोरीको विद्यालय र परिवारको खानालाई दाउमा राख्नुपर्थ्यो।

युद्ध लम्बिँदै जाँदा मानिस पनि लगियो। सन् १९३९ मा बनेको कानुनअनुसार कोरियालीहरूलाई काम गर्ने ठाउँमा पठाइयो। आफूले नचाहे पनि जानुपर्थ्यो, र यसलाई जबरजस्ती श्रम परिचालन (강제 동원) भनिन्छ। जापानी पक्षका कागजातअनुसार सन् १९३९ देखि सन् १९४५ मार्चसम्म जापान, सखालिन, प्रशान्त महासागरका टापुलगायत देशबाहिर जबरजस्ती परिचालन गरिएका कोरियालीको संख्या कम्तीमा करिब ७ लाख ६७ हजार हो।⁷ जाने मानिस र पछाडि रहने परिवार दुवैलाई कहिले फेरि भेट हुने हो थाहा थिएन। जापानी सेनाले कब्जा गरेका क्षेत्र र आफ्ना छाउनीहरूमा 'कम्फर्ट स्टेसन' (위안소) राख्यो, र जोसोन (조선) लगायत विभिन्न क्षेत्रका महिलाहरू त्यहाँ लगिए। उनीहरूलाई जापानी सेनाका 'कम्फर्ट वुमन' (위안부) पीडित भनिन्छ।⁸

सन् १९१९ मार्च १, मानिसहरू सडकमा निस्के

कब्जाको कालखण्ड सुरु भएको नवौं वर्ष, सन् १९१९ मार्च १ मा कोरियालीहरू सडकमा निस्केर 'स्वतन्त्रता जिन्दावाद' भनी नारा लगाए। देशभर फैलिएको यही प्रदर्शन नै 3·1 आन्दोलन (3·1운동) हो।⁹

त्यतिबेला सियोलमा विद्यालय पढ्दै गरेकी यु ग्वान-सुन (유관순) पनि तीमध्ये एक थिइन्। यु ग्वान-सुन आफ्नो गाउँ फर्केर अप्रिल १ मा चुङनामको ब्योङचोनस्थित आउने बजारमा भएको स्वतन्त्रता प्रदर्शनको नेतृत्व गरिन्। त्यसपछि पक्राउ परेर सियोलको सोदेमुन कारागार (서대문형무소) मा थुनिइन्, र सन् १९२० सेप्टेम्बर २८ मा त्यहीँ उनको मृत्यु भयो। उनी १७ वर्षकी थिइन्।¹⁰

3·1 आन्दोलनको लगत्तै अप्रिल ११ मा चीनको शंघाईमा कोरिया गणतन्त्रको अस्थायी सरकार (대한민국 임시정부) स्थापना भयो। देशबाहिर स्थापना गरिएको सरकार थियो। विद्यालय खोल्ने आन चाङ-हो पनि यही अस्थायी सरकारमा काम गरे।¹¹

युद्ध सकियो, र ३५ वर्षपछि देश फिर्ता आयो

प्रत्यक्ष कारण भने युद्ध सकिनु थियो। सन् १९४५ अगस्ट ६ मा हिरोसिमा र ९ मा नागासाकीमा आणविक बम खस्यो। अगस्ट ९ मा सोभियत संघ पनि जापानविरुद्धको युद्धमा सामेल भयो।¹²¹³ जापानले अगस्ट १४ मा मित्र राष्ट्रहरूको आत्मसमर्पणको माग स्वीकार गर्ने निर्णय गर्‍यो, र भोलिपल्ट आत्मसमर्पणको घोषणा गर्‍यो। मित्र राष्ट्रहरू भनेका अमेरिका, बेलायत, चीनजस्ता जापानसँग लडिरहेका देश हुन्।¹⁴ सन् १९१० देखि गन्दा ३५ वर्षपछि थियो।

त्यस अवधिभर कोरियालीहरूले निरन्तर स्वतन्त्रताको माग गरिरहेका थिए। अस्थायी सरकारले सन् १९४० सेप्टेम्बर १७ मा चीनको चोङचिङमा हान्गुक ग्वाङबोकगुन (한국광복군, कोरियाली मुक्ति सेना) नामक सेना गठन गर्‍यो।¹⁵ सन् १९४३ जुलाईमा अस्थायी सरकारका मानिसहरूले चिनियाँ नेता च्याङ काइ-सेकलाई भेटेर कोरियाको स्वतन्त्रतालाई समर्थन गरिदिन अनुरोध गरे। त्यही वर्षको नोभेम्बरमा इजिप्टको काहिरामा भएको सम्मेलनमा अमेरिका, बेलायत र चीनका नेताहरूले कोरियालाई 'उपयुक्त समयमा' स्वतन्त्र बनाउने बताए। मित्र राष्ट्रहरूले स्वतन्त्रताको वाचा गरेको एक मात्र एसियाली देश कोरिया थियो।¹⁶

ग्वाङबोकगुनले अमेरिकी गुप्तचर संस्थासँग मिलेर कोरियाली प्रायद्वीपभित्र पस्ने अभियानको तयारी पनि गरेको थियो। ५० जना सदस्यले सन् १९४५ मे देखि तीन महिना तालिम लिए। तर कार्यान्वयन हुनै लाग्दा जापानले आत्मसमर्पण गरेकाले अभियान नै रद्द भयो। अस्थायी सरकारले अगस्ट १६ मा स्वदेश प्रवेश दस्ता (국내정진군) पठायो र १८ मा सियोलको योइदो विमानस्थलसम्म पुग्यो, तर त्यहाँ रहेको जापानी सेनाले रोकेपछि १९ मा चीन फर्कियो।¹⁷ वर्षौंको तयारी भए पनि कोरियालीहरू आफैँ लडेर देश फिर्ता लिने तरिका भने अन्ततः पूरा भएन।

한국민족문화대백과사전 (कोरियाली राष्ट्रिय संस्कृति विश्वकोश) का अनुसार, ग्वाङबोक जापानको युद्ध पराजयको परिणाम हो भन्ने कुरा स्पष्ट छ, तर कोरियालीहरूको स्वतन्त्रता आन्दोलन नभएको भए त्यो पराजयले सीधै कोरियाको ग्वाङबोकसम्म पुर्‍याउँथ्यो कि पुर्‍याउँदैनथ्यो भन्नेमा प्रश्न रहन्छ।¹³

३ वर्षपछि, अर्को एउटा अगस्ट १५

फिर्ता पाएको देशमा कोरियालीहरूको आफ्नै सरकार बन्न थप ३ वर्ष लाग्यो। ग्वाङबोकको लगत्तै कोरियाली प्रायद्वीप उत्तरी अक्षांश ३८ डिग्री रेखालाई सिमाना बनाएर विभाजित भयो, दक्षिणतिर अमेरिकी सेना र उत्तरतिर सोभियत सेनाले जिम्मा लिए।¹⁸ सन् १९४८ मे १० मा दक्षिणतिर आम निर्वाचन भई संसद् बन्यो, र जुलाई १७ मा संविधान घोषणा भयो। अनि अगस्ट १५ मा कोरिया गणतन्त्रको सरकार स्थापनाको घोषणा गरियो।¹⁹

ग्वाङबोकजोल भनेको सन् १९४५ अगस्ट १५ र सन् १९४८ अगस्ट १५, यी दुई दिनलाई सँगै सम्झने दिन हो।¹ सार्वजनिक बिदा भएकाले यस दिन सरकारी कार्यालय र विद्यालय बन्द हुन्छन्।²⁰

अन्त्यमा

ग्वाङबोकजोल भनेको त्यतिबेला देश फिर्ता ल्याउन प्रयास गरेका मानिसहरूप्रति कृतज्ञता राख्ने दिन हो। ती मानिसहरूले फिर्ता ल्याएको देश नै अहिलेको कोरिया हो, र अगस्ट १५ को बिहान राष्ट्रिय झन्डा फहराइनुको कारण पनि यही हो।

कोरिया जाने तयारी गरिरहेका आफन्तलाई यो लेख सेयर गरिदिनुहोस्।

सन्दर्भ सामग्री