Mở đầu
Một chiều thứ Sáu nọ, người đồng nghiệp đến từ Nepal rụt rè bước tới hỏi mình thế này.
"형, 팀장님 아버님 돌아가셨다고 부고가 왔는데… 저 가야 돼요?" (Hyeong, tim-jang-nim abeonim doraga-syeot-dago bugo-ga wat-neunde… jeo ga-ya dwae-yo?) "Anh ơi, có tin báo bố của trưởng nhóm mất… em cũng phải đi ạ? Đi rồi thì làm gì ạ?" (형 hyeong là cách gọi "anh" của nam giới)
Nét mặt cậu ấy khá nghiêm túc. Một đồng nghiệp khác đi ngang qua buông một câu "Bỏ 50.000 won là được", nhưng chỉ chừng đó thôi thì hình như cậu ấy càng thấy mông lung hơn. Bởi vì ghi gì lên phong bì và ghi thế nào, vào trong thì đứng ở đâu, gặp mặt tang chủ thì nói gì, chưa ai từng dạy cậu ấy cả.
Thật ra phần nghi thức của đám tang Hàn Quốc chỉ mất khoảng 30 phút là xong. Nhưng để không mắc lỗi trong 30 phút ngắn ngủi đó thì có kha khá chi tiết cần biết.
1. Nói về phong bì trước: bỏ bao nhiêu, ghi những gì
Câu hỏi nhiều người thắc mắc nhất là số tiền. Không có đáp án cố định, nhưng người Hàn có một cảm nhận chung đại khái tùy theo mối quan hệ.
- Người cùng công ty nhưng không thân lắm, đám tang cha mẹ của trưởng nhóm hoặc đồng nghiệp: 50.000 won
- Tiền bối, cấp trên thường ăn cơm cùng và hay quan tâm mình: 50.000 đến 100.000 won
- Cấp trên trực tiếp, người đã giúp đỡ mình nhiều: 100.000 won
- Bạn thân thật sự, đồng nghiệp thân như anh em: 100.000 đến 200.000 won
Cảm nhận chung hiện nay là "50.000 won là mức cơ bản". 30.000 won thường được xem là mức dành cho quan hệ rất xa hoặc thời còn đi học, nên với người cùng công ty thì bắt đầu từ 50.000 won sẽ thoải mái hơn. Nếu nhiều người cùng đi được thì cả nhóm cũng hay góp chung vào một phong bì, và khi đó nhóm sẽ tự thống nhất mức góp. Cách an toàn nhất là hỏi đồng nghiệp trước: "Lần này mỗi người góp bao nhiêu ạ?"
Một mẹo nhỏ. Có tục lệ để số tiền là số lẻ (30.000, 50.000, 70.000 won). 100.000 won là ngoại lệ vì được xem là con số trọn vẹn. 40.000 won thì bị tránh, vì số 4 trong tiếng Hàn (사, sa) đọc giống chữ 死 nghĩa là "chết". Người trẻ bây giờ không mấy để ý, nhưng nếu nhà tang lễ có người lớn tuổi thì giữ đúng lệ vẫn hơn.
Cách ghi phong bì
Ở lối vào nhà tang lễ có sẵn một chồng phong bì trắng. Phần lớn phong bì đã in sẵn chữ 賻儀 (부의, buui) hoặc 謹弔 (근조, geunjo) ở chính giữa mặt trước, cả hai đều mang nghĩa "phúng viếng, chia buồn". Nếu không có thì bạn viết dọc bằng bút bi cũng được, nhưng giờ mọi người thường lấy luôn phong bì in sẵn.
Ở góc dưới bên trái mặt sau, bạn viết dọc như thế này.
○○회사 영업팀
응우옌 반 남
(○○회사 영업팀 = Phòng Kinh doanh công ty ○○, 응우옌 반 남 = Nguyễn Văn Nam viết bằng chữ Hàn)
Lý do phải ghi nơi công tác là vì sau tang lễ, tang chủ (상주, sangju, người chịu tang chính trong gia đình) sẽ ngồi rà lại sổ phúng viếng và cần biết "người này là ai". Không phải tên Hàn cũng không sao. Bạn cứ ghi đúng tên của mình. Sau này khi gửi lời cảm ơn, gia đình sẽ nhớ cái tên đó.
Tiền thì bỏ thẳng vào phong bì. Không cần gấp, cũng không cần tiền mới (ngày trước có người nói "tiền phúng viếng đừng bỏ tiền mới", nhưng giờ chẳng ai để ý nữa). Đừng gấp hay dán kín phong bì. Cứ để mở nắp cho dễ bỏ vào hòm phúng viếng.
2. Nên mặc gì
"Em không có bộ vest đen" cũng là câu mình nghe rất nhiều. Không có nguyên bộ vest đen cũng không sao. Thay vào đó, chỉ cần giữ mấy nguyên tắc này.
- Ưu tiên màu tối: đen là tốt nhất, xám đậm hoặc xanh navy cũng được
- Áo sơ mi trắng cùng quần màu tối là cách phối an toàn nhất
- Cà vạt màu đen hoặc màu tối. Tránh màu sáng và họa tiết sặc sỡ
- Tất màu tối: tất trắng không hợp với đồ trang trọng nên rất dễ bị để ý
- Với nữ: váy liền hoặc bộ vest màu tối, tránh phụ kiện lấp lánh, nước hoa và trang điểm đậm
Nếu bạn đi thẳng từ chỗ làm thì chỉ cần khoác thêm áo ngoài màu tối và để ý màu cà vạt là đã không thất lễ. Bởi vì với gia đình tang chủ, bản thân việc bạn đến đã là điều đáng cảm kích rồi.
Có một điều cần cẩn thận. Tuyệt đối tránh mọi thứ màu đỏ. Cà vạt, khăn quàng, túi xách, giày, không thứ nào cả. Đỏ là màu của đám cưới, nên mặc đến nơi hoàn toàn ngược lại sẽ bị xem là thất lễ.
3. Vào bên trong rồi thì đi theo thứ tự này
Đến nhà tang lễ, bạn xem bảng hướng dẫn để tìm tên người mất và số phòng. Ví dụ sẽ ghi "故 홍길동, phòng số 3". Chữ 故 (고, go) nghĩa là người đã khuất.
Đến trước cửa phòng rồi thì làm theo thứ tự sau.
- Ghi tên vào sổ tang (방명록, bangmyeongrok): ghi nơi công tác và tên theo chiều dọc, cùng tên đã ghi trên phong bì
- Bỏ phong bì vào hòm phúng viếng: hòm đặt ngay cạnh sổ tang hoặc ở phía trong
- Bước vào phòng viếng và đứng trước di ảnh (영정, yeongjeong): bỏ mũ và áo khoác ra
- Thắp hương (분향, bunhyang) hoặc dâng hoa (헌화, heonhwa): làm cái nào là tùy từng phòng viếng
- Lạy hai lần rưỡi, hoặc chỉ cúi đầu chào: phần này nói kỹ ở dưới
- Lạy đáp lễ tang chủ một lần hoặc cúi đầu chào: thật ngắn gọn
Toàn bộ chưa tới 5 phút.
Cách thắp hương
Ở đó có lư hương và một bó hương. Chỉ rút một nén hương, châm vào ngọn nến, và tuyệt đối không được thổi bằng miệng. Hãy khẽ phẩy tay hoặc lắc nén hương lên xuống để tắt lửa. Sau đó cắm nhẹ nhàng vào lư hương.
Cách dâng hoa
Cũng có nơi chuẩn bị sẵn hoa cúc trắng. Bạn đặt hoa sao cho phần nụ hướng về phía di ảnh. Chỉ cần để ý hướng bông hoa là đủ.
Cách lạy
Đây có lẽ là phần khó nhất. Bạn chỉ cần thuộc thứ tự.
- Nam: tay phải đặt trên, tay trái đặt dưới
- Nữ: tay trái đặt trên, tay phải đặt dưới
Bạn lạy lớn (큰절, keunjeol) hai lần, rồi cúi chào nửa người (반절, banjeol) một lần. Khi lạy thì cúi sâu đến mức trán gần chạm mu bàn tay.
Nếu bạn thấy khó lạy hoặc tôn giáo của bạn không cho phép thì thay bằng cúi đầu chào cũng được. Chắp hai tay trước bụng và cúi gập người sâu là đã không thất lễ. Bây giờ nhiều bạn trẻ Hàn Quốc cũng chỉ cúi đầu chào thôi.
Chào tang chủ
Khi bạn quay lưng khỏi di ảnh, tang chủ (thường đeo băng tang đen ở tay hoặc ruy băng đen) sẽ đứng ngay bên cạnh. Bạn lạy đáp lễ nhẹ hoặc cúi đầu chào. Không bắt tay.
Lời nói thì chỉ cần đúng một câu.
"삼가 고인의 명복을 빕니다." (Samga goin-ui myeongbog-eul bimnida.) "Xin thành kính cầu chúc cho người đã khuất được yên nghỉ." (삼가 = một cách kính cẩn, 고인 = người đã khuất, 명복 = phúc lành ở thế giới bên kia)
Nếu thấy phát âm khó thì nói "뭐라 드릴 말씀이 없습니다" (Mworan deuril malsseumi eopseumnida, "Tôi không biết nói gì cho phải") cũng được. Hoặc chỉ cúi đầu chào ngắn gọn thì cũng không hề thất lễ. Đừng cố nói thật nhiều. Tang chủ vốn đã kiệt sức rồi, người chào ngắn gọn và lặng lẽ ngược lại mới là người khiến họ thấy biết ơn.
4. Những điều tuyệt đối không được làm
Đây là phần mình đặc biệt muốn nhấn mạnh. Lỗi vì không biết đôi khi lại thành vết thương cho gia đình tang chủ.
- Đừng chụp ảnh. Di ảnh, phòng viếng, hay bất kỳ người đến viếng nào cũng vậy. Đăng lên mạng xã hội lại càng không
- Đừng cười lớn hay nói chuyện ồn ào. Gặp người quen có mừng đến mấy thì cũng chỉ chào khẽ thôi
- Đừng hỏi "sao bác ấy mất vậy?" Đây là điều thất lễ lớn nhất ở Hàn Quốc
- Đừng giữ tang chủ lại nói chuyện quá lâu. Tang chủ đã đứng suốt mấy ngày không ngủ được
- Những câu như "힘내세요" (himnaeseyo, "cố lên nhé") hay "đừng khóc nữa" cũng nên cẩn thận: thừa nhận nỗi buồn của họ thì tốt hơn
- Để điện thoại ở chế độ im lặng: rung cũng gây chú ý nên tắt hẳn thì hơn
- Về nguyên tắc thì không dẫn trẻ nhỏ theo: khó giữ cho trẻ yên và cũng tạo áp lực cho những người viếng khác
5. Yukgaejang, thịt luộc ép và một ly soju
Viếng xong, bạn sẽ được mời sang phòng ăn (식당방, sikdangbang). Lúc này nói "저는 그냥 가겠습니다" (Jeoneun geunyang gagessseumnida, "Em xin phép về ạ") rồi ra về cũng không thất lễ, nhưng nếu còn thời gian thì ngồi lại một lát được xem là phải phép. Bởi vì việc ăn một bữa cơm ở đó tự nó đã mang ý nghĩa tiếp thêm sức cho tang chủ.
Thực đơn thì hầu như cố định.
- 육개장 (yukgaejang): canh thịt bò đỏ và cay. Về lý do vì sao ăn món này thì có nhiều giả thuyết (màu đỏ xua đuổi tà ma, hoặc đây là món canh để lâu trong nhà tang lễ mà không hỏng), nhưng nó đã thành tục lệ lâu đời và duy trì đến giờ
- 편육 (pyeonyuk, thịt heo luộc ép thái lát), 전 (jeon, các món chiên áp chảo), 나물 (namul, rau trộn), kimchi và bánh gạo: toàn những món dễ bốc ăn bằng tay
- Soju hoặc makgeolli: hoàn toàn tùy bạn
Ở đây có vài điều cần giữ.
- Đừng cụng ly. Tiếng ly chạm nhau là âm thanh của những dịp chúc mừng. Mỗi người cứ lặng lẽ uống phần mình
- Rót rượu bằng hai tay chứ không phải một tay: khi rót cho người lớn tuổi hơn
- Nếu bạn nói mình không uống được thì không ai ép cả. Thay bằng coca hay nước ngọt có ga là được
- Đừng ngồi quá lâu. 15 đến 30 phút là đủ
- Lúc về nhớ chào tang chủ lần nữa: chỉ cần ngắn gọn kiểu "그럼 저 가보겠습니다" (Geureom jeo gaboge-sseumnida, "Vậy em xin phép về ạ")
Tiền ăn thì không phải trả riêng. Coi như tiền cơm đã nằm sẵn trong tiền phúng viếng rồi. Biết được cảm nhận này cũng tốt.
Vậy thì, nên làm thế nào?
Nói thật thì bạn không cần thuộc lòng hết những gì viết ở đây đâu. Người Hàn cũng đâu phải ai cũng nắm chính xác hết. Lần đầu mình cũng vừa liếc người bên cạnh vừa làm theo, và tới giờ vẫn có lúc lẫn lộn vị trí tay khi lạy.
Điều quan trọng chỉ có đúng ba thứ.
- Mặc đồ màu tối
- Ghi tên lên phong bì
- Chào khẽ, chào ngắn, rồi ra về
Giữ được ba điều này thì đã không thất lễ. Và hơn hết, việc bạn đã đến tận nơi mới là điều mang ý nghĩa lớn nhất. Với người Hàn, đám tang không hẳn là nơi để chia sẻ nỗi buồn, mà là nơi để người ở lại xác nhận rằng mình không đơn độc. Vài năm sau trưởng nhóm vẫn sẽ nhớ, "hồi đó cậu đồng nghiệp người nước ngoài của nhóm mình có đến".
Nếu bạn lo vì tiếng Hàn còn chưa trôi chảy, thì sau khi đi viếng về, nói thêm khẽ một câu với trưởng nhóm cũng rất tốt.
"팀장님, 지난주 힘드셨죠. 건강 잘 챙기세요." (Timjangnim, jinanju himdeusyeotjyo. Geongang jal chaenggiseyo.) "Trưởng nhóm, tuần rồi anh vất vả nhiều. Anh nhớ giữ gìn sức khỏe ạ."
Một câu này là đủ.
Lời kết
Sống ở Hàn Quốc rồi sẽ đến giai đoạn bạn đi đám tang nhiều hơn đi đám cưới. Càng lớn tuổi thì càng vậy. Chỉ có lần đầu là khó, từ lần thứ hai trở đi sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Rồi sẽ đến ngày một người em mới vào đứng cạnh bạn và hỏi "Anh ơi, cuối tuần này em phải đi đám tang…". Lúc đó bạn chỉ cần kể lại từng thứ đã đọc trong bài này. Đám tang cũng là nơi mà những điều học được như thế được truyền lại cho người tiếp theo.
Hãy chia sẻ bài viết này với người quen đang chuẩn bị sang Hàn Quốc.
