Mở đầu
Phòng nghỉ trong nhà máy. Giờ ăn trưa.
Đồng nghiệp người nước ngoài A: "형, 오늘 점심 같이 먹어요?" Hyeong, oneul jeomsim gachi meogeoyo? ("Anh ơi, hôm nay mình ăn trưa cùng nhau nhé?")
Đàn anh người Hàn B: "...Ờ. Ờ, được."
Miệng nói "được", nhưng nét mặt thoáng cứng lại. Đồng nghiệp người Hàn C bên cạnh liếc nhanh một cái. Từ tối hôm đó, người đàn anh ấy bỗng dưng ít nói hẳn đi.
A chẳng hiểu chuyện gì. Hôm qua anh ấy còn vỗ vai mình bảo "anh em mình làm chung mà" cơ mà?
Vấn đề không nằm ở chữ 형. Vấn đề là "thân đến mức gọi là 형" và "thân đến mức gọi là 형 trước mặt người khác" là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Trong một danh xưng tiếng Hàn có ba tín hiệu khác nhau bị nén lại làm một.
1. 형 không phải là sự thân mật — đó là "cấp bậc quan hệ"
Sách tiếng Hàn thường dạy như thế này:
형 (hyeong) — từ mà nam giới dùng để gọi một người nam lớn tuổi hơn mình.
Giải thích đó không sai. Nhưng khi người Hàn dùng chữ 형, trong đầu họ đang tính ba thứ cùng lúc:
① Khoảng cách tuổi có hợp lý không? Thường là hơn 1–10 tuổi. Hơn nữa thì phải chuyển sang 형님 (hyeongnim, dạng kính cẩn hơn) hoặc gọi theo chức vụ. ② Có thân riêng với nhau không? Tức là đã từng uống vài lần, ăn vài bữa, nói chuyện ngoài giờ làm. ③ Hoàn cảnh này có thích hợp để dùng từ đó không? Bữa tiệc 회식 (hoesik / "liên hoan công ty") và buổi họp sáng thứ hai là hai thế giới khác nhau.
Chỉ cần một trong ba điều đó lệch là không khí đã ngượng. Cái bẫy thật sự là điều ③. Cùng một đàn anh, vào cuối buổi 회식 bạn gọi "형~" thì không sao — nhưng sáng hôm sau, trong giờ điểm danh, nếu bạn nói "형, hôm qua anh về nhà ổn không?" thì tự nhiên ánh mắt mọi người sẽ dồn về phía bạn.
Bởi vì trong công sở Hàn Quốc, danh xưng không chỉ là cách bạn gọi một người — nó là lời tuyên bố công khai với tất cả những người có mặt rằng "tôi và người này có quan hệ thế nào". Gọi 형 trong buổi 회식 là dấu hiệu của sự thân thiết riêng tư. Còn gọi cùng người đó là 형 ở nơi chính thức lại nghe thành: "Tôi có một quan hệ riêng với người này mà các bạn không biết." Điều đó tạo ra một sự căng thẳng âm ỉ trong phòng.
2. Một người, khoảng bốn danh xưng khác nhau
Hãy hình dung cùng một người — anh Kim Cheol-su, 45 tuổi, tổ trưởng nhà máy. Đồng nghiệp người Hàn sẽ gọi anh ấy mỗi lúc một khác:
| Tình huống | Cách gọi |
|---|---|
| Ngoài xưởng, khi nhận chỉ thị công việc | 반장님 (banjangnim / "tổ trưởng ạ") |
| Khi nhắc đến anh ấy với nhân viên khác | 김 반장님 hoặc đơn giản là 반장님 |
| Cụng ly tại 회식 (đàn em thân) | 형님 (hyeongnim) |
| Bạn cùng tuổi gọi riêng tư | 철수야 (Cheol-su-ya) hoặc 철수 형 |
| Giới thiệu với khách bên ngoài | 저희 반장님이세요 ("Đây là 반장님 của chúng tôi") |
Đây chính là chỗ lao động nước ngoài hay bị mắc kẹt. Vậy thì tôi phải gọi là gì?
Câu trả lời, gần như luôn luôn, là chức vụ + 님 (nim, hậu tố kính ngữ). 반장님, 과장님 (gwajangnim / "trưởng phòng cấp dưới"), 부장님 (bujangnim / "trưởng phòng"), 사장님 (sajangnim / "giám đốc/chủ"), 사모님 (samonim / "phu nhân giám đốc"). Việc bạn nghe đồng nghiệp người Hàn gọi đàn anh là 형님 trong bữa nhậu không có nghĩa là bạn cũng có thể làm vậy. Cái 형님 đó là kết quả của năm năm xây dựng quan hệ giữa hai người họ. Bỏ qua năm năm đó mà dùng cùng một danh xưng, người nghe sẽ cảm nhận được — bằng bản năng — rằng có gì đó không ổn.
Một bảng "mặc định an toàn":
- Người giao việc ngoài xưởng → 반장님, 조장님 (jojangnim / "ca trưởng"), 팀장님 (timjangnim / "trưởng nhóm")
- Nhân viên văn phòng → 과장님, 부장님 (nếu không biết chức vụ thì 선배님 / seonbaenim / "tiền bối ạ" cũng được)
- Chủ/giám đốc → 사장님
- Vợ giám đốc → 사모님
- Đồng nghiệp lớn tuổi nhưng không rõ chức vụ → "○○ 씨" (-ssi, lịch sự trung lập) hoặc đơn giản là 선배님
3. 사장님 và 사모님 — Hai từ này gần như là phép màu
Nếu bạn làm ở ngành sản xuất hoặc nông nghiệp, ngay trong tuần đầu bạn sẽ cảm nhận được sức nặng của từ 사장님.
Lao động nước ngoài A: "아저씨 (ajeossi / "chú ơi"), cái này để ở đâu ạ?" Giám đốc: (...)
아저씨 là từ dùng để gọi một người đàn ông trung niên không quen biết ngoài đường. Dùng từ này với người đang trả lương cho mình, trong tai người Hàn, nghe như "Đối với tôi, ông cũng chỉ là một người lạ tôi gặp trên vỉa hè." Đó trở thành một lời sỉ nhục mà bạn không cố ý nói ra.
Chỉ cần đổi lại như sau:
"사장님, cái này con để ở đâu ạ?"
Một câu đó thôi, khi đã thành thói quen, sẽ làm cuộc sống ở Hàn của bạn trơn tru hơn hẳn. Gặp vợ của giám đốc và chào "사모님, 안녕하세요" — cả gia đình sẽ bắt đầu nhìn bạn theo cách khác. Trong xã hội Hàn Quốc, danh xưng là cách rẻ nhất để mua được nhiều thiện cảm nhất.
Điều ngược lại cũng đúng. Nếu bạn đột nhiên quyết định mình đã đủ thân để gọi giám đốc là 형님 — trước mặt các nhân viên khác — không khí trong phòng có thể trở nên thật sự nặng nề. Ở Hàn Quốc, 사장 ("giám đốc") và 형 ("anh trai") thuộc về hai thế giới khác nhau. Hai từ đó không lấn sân nhau.
4. Quy tắc thay đổi theo vùng và ngành nghề
Đây là phần khá thú vị. Hàn Quốc không phải là một văn hóa xưng hô đồng nhất.
Khu công nghiệp ở vùng Gyeongsang (đông nam) có xu hướng thẳng thắn hơn. Người ta gọi "야~ ○○아!" (chỉ tên + tiểu từ thân mật) ngang qua xưởng. Đó là sự thân thiện, không phải bất lịch sự. Nếu bạn quá khách khí ở đó, bạn sẽ nhận phản ứng ngược: "Sao lại giữ khoảng cách với tôi thế?"
Công sở văn phòng ở Seoul thì ngược lại. Đồng nghiệp ngồi cạnh nhau năm năm vẫn gọi "○○ 씨" hoặc "○○ 대리님" (daerinim / "trợ lý quản lý"). Nếu chỉ gọi tên trống, bạn sẽ nhận một ánh mắt bối rối: "Ơ — mình thân đến vậy à?"
Lao động nông nghiệp ở vùng quê, đặc biệt với các chủ lớn tuổi, lại theo một bộ quy tắc khác nữa. Gọi chủ là 어르신 (eoreusin / "bậc lão làng") hoặc thậm chí 아버님 (abeonim / nghĩa đen là "cha", dùng như cách gọi kính trọng với đàn ông lớn tuổi) có khi tự nhiên hơn 사장님. Với một chủ đã ngoài 60 hay 70, gọi 사장님 nghe quá "công việc" — còn 어르신 thì làm mối quan hệ mềm đi.
Vì vậy, chiến lược tốt nhất trong một, hai tuần đầu là nói ít, lắng nghe nhiều.Hãy để ý xem đồng nghiệp người Hàn của bạn thực sự gọi giám đốc là gì. Là 사장님? 아버님? Hay 회장님 (hoejangnim / "chủ tịch")? Họ dùng từ nào, từ đó nói cho bạn biết mã văn hóa của chính nơi làm việc ấy.
5. Vậy thì, mình nên làm gì?
Bạn không thể chỉ học thuộc lòng để thoát khỏi chuyện này. Bạn có thể nắm hết mọi bảng trong sách giáo khoa mà vẫn bỏ sót những tín hiệu sống động ngoài xưởng. Vậy nên có ba gợi ý cụ thể:
① Trong 1–2 tuần đầu, mặc định dùng "chức vụ + 님". 반장님, 과장님, 사장님, 사모님. Chỉ cần dùng đúng năm từ này, 90% trường hợp bạn sẽ không sai. Chuyện thân thiết tính sau.
② Hãy đợi đến khi một đồng nghiệp người Hàn mời bạn dùng 형. Cho tới khi bạn nghe họ thật sự nói "그냥 형이라고 불러도 돼" ("Cứ gọi anh là 형 cũng được"), hãy giữ cách gọi theo chức vụ. Chỉ sau lời mời rõ ràng đó, 형 mới trở thành một lá bài an toàn. Và ngay cả khi đó — hãy bắt đầu dùng khi chỉ có hai người, chứ không phải trước mặt mọi người.
③ Khi không chắc, cứ chào hỏi đã. "안녕하세요" (Annyeonghaseyo / "xin chào") là một lời chào hoàn chỉnh, không cần danh xưng. Khi bạn kẹt, hãy mở lời bằng 안녕하세요, lắng nghe xem đối phương tự giới thiệu thế nào, rồi gọi lại đúng từ họ vừa dùng. Bạn gần như sẽ không sai.
Nếu bạn liên tục bị vướng ở các danh xưng trong tiếng Hàn nói và muốn luyện tai, các bài luyện nghe (bộ luyện nghe của SEDA khá hữu ích cho việc này) sẽ giúp những từ thông dụng — 반장님, 사장님, 사모님 — đi vào đầu nhanh hơn khi bạn thực sự nghe thấy chúng ngoài xưởng.
Kết
Thành thật mà nói? Chính người Hàn cũng nhầm danh xưng suốt. Có nhân viên văn phòng mới ngày đầu đi làm đã gọi giám đốc là 팀장님 nhầm. Đây không chỉ là vấn đề của người nước ngoài.
Điều đáng giữ lại chỉ là: ở Hàn Quốc, danh xưng không chỉ là "từ để gọi người đó". Nó là một tín hiệu định nghĩa, cùng lúc, quan hệ giữa bạn và người đó, và quan hệ giữa bạn với tất cả những người khác đang có mặt. Lúc đầu sẽ thấy ngượng và phức tạp — nhưng cho nó hai, ba tháng, bạn sẽ bắt đầu nghe ra, một cách tự nhiên, ai gọi ai bằng cái gì. Khoảnh khắc bạn nghe được điều đó, là bạn đã thích nghi với khoảng 70% cuộc sống ở Hàn rồi.
Nếu bạn biết ai đó vừa mới bắt đầu cuộc sống ở Hàn, hãy chia sẻ bài viết này cho họ nhé.
